مطالعه میزان آفلاتوکسین M1 در شیر خام مراکز جمع-آوری شیر در شهر تبریز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 - دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شبستر، استادیار گروه دامپزشکی، شبستر، ایران

2 دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شبستر، دانشجوی دکترای حرفه‌ای دامپزشکی، شبستر، ایران.

چکیده

   آفلاتوکسین‌ها گروهی از مایکوتوکسین‌ها هستند که توسط قارچ‌هایی بنام آسپرژیلوس فلاوس، آسپرژیلوس پارازیتیکوس و آسپرژیلوس نومیوس تولید می‌شوند. آفلاتوکسین M1 متابولیت اصلی آفلاتوکسین B1 می‌باشد و این سم هپاتوتوکسیک و سرطان‌زا می‌باشد. هدف از این مطالعه تعیین میزان آلودگی شیر خام گاو با آفلاتوکسین M1 در شهر تبریز بود. برای این مطالعه 90 نمونه شیر خام گاو از مراکز جمع‌آوری شیر اطراف شهر تبریز از تیر ماه الی شهریور ماه 1391 بصورت تصادفی اخذ گردید. تعیین میزان آفلاتوکسین M1 بر اساس روش الایزا بود. آلودگی در 100% نمونه‌های شیر مشاهده گردید. میانگین آلودگی در نمونه‌های شیر خام اخذ شده 27/19 ± 37/148 نانوگرم در لیتر تعیین گردید.بر اساس نتایج مطالعه، در 77/37% از نمونه‌های شیر میزان آلودگی با آفلاتوکسین M1 بیش از حد مجاز قابل قبول (100 نانو گرم در لیتر) در استاندارد ملی ایران بود. با توجه به نتایج این تحقیقمیزان بالای آلودگی با آفلاتوکسین M1 در شیر خام گاو در منطقه تبریز نگران‌کننده است. بنابراین کنترل منظم دوره‌ای شیرهای خام تولیدی از نظر آفلاتوکسین M1 در شهر تبریز توصیه می‌گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Study of aflatoxin M1 level in the collected raw cow milk from milk collection centers in Tabriz

نویسندگان [English]

  • M.H Movassagh 1
  • S Adinehvand 2
1 Assistant Professor, Department of Veterinary Medicine, Shabestar Branch, Islamic Azad Univrsity, Shabestar, Iran.
2 Student of Veterinary Medicine, Department of Veterinary Medicine, Shabestar Branch, Islamic Azad Univrsity, Shabestar, Iran
چکیده [English]

   Aflatoxins are a group of mycotoxins mainly produced by common fungi Aspergillus flavus, A. parasiticus and A. nomius. Aflatoxin M1 (AFM1) is the major metabolite of aflatoxin B1. AFM1 is also known to be hepatotoxic and carcinogenic. The purpose of this study was to investigate the contamination level of AFM1 in raw cow milk of Tabriz. A total of 90 raw cow milk samples was collected randomly from Tabriz suburb milk-collection-centers between July to September 2012. Determination of AFM1 was based on ELISA assay. Based on the results, AFM1 was found in 100% of cow milk samples. The mean contamination rate was 148.37 ± 19.27 ng/l. Moreover, 37.77% of cow milk samples had the contamination level over the maximum tolerance limit (100 ng/l) accepted by Iranian National Standard. It was concluded that high incidence and contamination level of AFM1 in cow's milk is of great concern. The periodic monitoring of cow raw milk for the contamination of AFM1 in Tabriz area is recommended.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Raw Cow Milk
  • Aflatoxin M1
  • Elisa
  • Tabriz

مقدمه

    امروزه آلودگی مواد غذایی به ویژه فرآورده‌های دامی و کشاورزی با انواع کپک‌ها از مهمترین مشکلات می‌باشد. طبق محاسبات سازمان غذا و خواربار جهانی 25 درصد از محصولات کشاورزی در جهان با کپک و مایکوتوکسین‌ها آلوده هستند (Bhat et al., 2010). برداشت نامناسب محصولات کشاورزی، خشک نمودن نامناسب، دستکاری نمودن زیاد محصول، شرایط نامناسب بسته‌بندی، ذخیره و انتقال محصولات کشاورزی باعث افزایش آلودگی قارچی محصولات کشاورزی و احتمال تولید مایکوتوکسین می‌شود (Bhat et al., 2010). آفلاتوکسین‌ها گروهی از ترکیبات سمی از دسته مایکوتوکسین‌ها می‌باشند که در حین انبارداری مواد غذایی بوجود می‌آیند. سمیت حاصله از آفلاتوکسین‌ها به دو شکل سمیت حاد و مزمن دیده می‌شود. معمولا پیامد سمیت مزمن، ایجاد سرطان می‌باشد. حداقل 18 نوع آفلاتوکسین در طبیعت شناخته شده است که در بین آنها آفلاتوکسین‌های G2, B2, B1 وG1 بسیار مهم می‌باشند (شکل1) (Bhat et al., 2010). این آفلاتوکسین‌ها توسط قارچ‌هایی بنام آسپرژیلوس فلاوس، آسپرژیلوس پارازیتیکوس و آسپرژیلوس نومیوس تولید می‌شوند (Movassagh, 2010). آفلاتوکسین M1 از متابولیزه شدن آفلاتوکسین B1 در کبد دام تولید و به داخل شیر وارد می‌شود (Movassagh, 2010). بررسی‌ها نشان می‌دهد که مصرف غذاهای حاوی آفلاتوکسین علت بروز سرطان کبد در ساکنین منطقه گیدونگ در کشور چین می‌باشد (هژیر و همکاران، 1387).

 

 

 

 

شکل1- ساختمان شیمیایی انواع آفلاتوکسین (Cleveland et al., 2003)

 

  

 

آفلاتوکسین M1 در مقابل تیمارهای حرارتی از قبیل پاستوریزاسیون، استریلیزاسیون و اتوکلاو مقاوم می‌باشد و اینگونه تیمارها تأثیری در کاهش مقدار سم در شیر نخواهد داشت و به نظر میرسد مؤثرترین روش کنترل ممانعت از ورود سم به داخل شیر باشد (ارسالی و همکاران، 1388).

   برای جلوگیری از ورود آفلاتوکسین  M1از طریق شیر به زنجیره غذایی انسان، قبل از هر کاری باید از ورود آفلاتوکسین  B1به خوراک دام‌های شیری جلوگیری نمود. البته سالانه در ایران مطالعات متعددی در نقاط مختلف کشور بر روی میزان سم آفلاتوکسین  M1 در شیر انجام می‌گیرد ولی متاسفانه به نظر می‌رسد ارگان‌های مسئول در این زمینه به اندازه کافی از نتایج این تحقیقات استفاده نمی‌نمایند، بطوریکه هر ساله با آمارهای نگران‌کننده‌ای از وجود این سم در شیرهای مصرفی در کشور مواجه می‌شویم. با توجه به اینکه اقدام عملی جهت کنترل ورود این سم به شیر در ایران انجام نمی‌گیرد می‌توان با اندازه‌گیری مداوم میزان سم آفلاتوکسین M1 در شیر و فرآورده‌های لبنی، از توزیع و مصرف شیر و فرآورده‌های لبنی حاوی مقادیر بالاتر از حد مجاز آفلاتوکسین  M1 جلوگیری نمود. حد مجاز آفلاتوکسین  M1 در شیر در ایران 100 نانوگرم در لیتر می‌باشد (Anonymous, 2010). در اتحادیه اروپا حد مجاز آفلاتوکسین  M1در شیر پایین‌تر از ایران و 50 نانوگرم در لیتر می‌باشد (Movassagh, 2009). البته با توجه تغییرات چند باره مقدار حد مجاز آفلاتوکسین M1 در شیر در ایران از طرف موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران در طی 10 سال علت این نوسان حد مجاز آفلاتوکسین M1  مشخص نمی‌باشد. بطوریکه در سال‌های گذشته استاندارد حد مجاز از 50 نانوگرم در لیتر به 500 نانوگرم در لیتر و در نهایت 100 نانوگرم در لیتر تغییر یافته است (Anonymous, 2002; Anonymous, 2010).

   هدف از انجام این مطالعه تعیین میزان آفلاتوکسین  M1در شیر خام جمع‌آوری شده از مراکز جمع‌آوری شیر اطراف شهر تبریز در تابستان سال 1391 بود.

 

مواد و روش­ها

در این مطالعه توصیفی- مقطعی 90 نمونه شیر خام در فصل تابستان سال 1391 از چهار مرکز جمع‌آوری شیر اطراف شهر تبریز (تعداد 25، 25، 25 و 15 نمونه بر اساس میزان شیر ارجاعی به مراکز جمع‌آوری شیر) به روش تصادفی سیستماتیک اخذ گردید و از نظر آفلاتوکسین M1مورد ارزیابی قرار گرفت. هر نمونه به میزان 20 میلی‌لیتر بوده و در آزمایشگاه در دمای 10 درجه سلسیوس به مدت 10 دقیقه با دور 3000 دور سانتریفوژ شد. سپس چربی رویی بطور کامل به وسیله پیپت پاستور دور ریخته و از مایع زیرین با سمپلر مقدار 4/0 میلی‌لیتر به میکروتیوب منتقل و بر روی آن مقدار 1/0 میلی‌لیتر متانول خالص (مرک، آلمان) افزوده و جهت آزمایش در فریزر 20 – درجه سلسیوس نگه‌داری گردید. کیت الایزای آفلاتوکسین M1(Agra Quant) شرکتRomer lab  کشور اتریش برای سنجش میزان آفلاتوکسین M1  مورد استفاده قرار گرفت که یک روش ایمونواسی آنزیم رقابتی و بر پایه واکنش آنتی‌ژن و آنتی‌بادی است. ابتدا مقدار 200 میکرولیتر از محلول کونژوگه به هر چاهک رقیق‌سازی افزوده و سپس 100میکرو لیتر از هر نمونه به هر چاهک رقت‌سازی اضافه گردید، همزمان 6 استاندارد این کیت به میزان 100 میکرولیتر هم به 6 چاهک اول اضافه شدند. سپس از هر چاهک رقت سازی مقدار 100 میکرولیتر به چاهک اصلی کیت منتقل و در دمای اتاق بمدت 60 دقیقه انکوبه گردید. عمل شستشو چهار بار با محلول بافر انجام گرفت. سپس 100 میکرو لیتر از سوبسترا به چاهک افزوده و بمدت  20 دقیقه در تاریکی انکوبه گردید، در ادامه 100 میکرولیتر از محلول متوقف کننده افزوده و در نهایت با دستگاه ریدر الایزا در طول موج 450 نانومتر میزان جذب نوری قرائت گردید (Movassagh, 2010).

 

 

 

یافته­ها

  نمودار1 منحنی استاندارد تهیه شده برای اندازه‌گیری آفلاتوکسین  M1در شیر را نشان می‌دهد. برای رسم منحنی از 6 نمونه استاندارد کیت استفاده گردید. محدوده تعیین سم کیت بین 25 تا 500 نانوگرم در لیتر بود.

 

 

 

مقدار آفلاتوکسین M1(نانوگرم در لیتر)

نمودار1- منحنی استاندارد کالیبراسیون کیت آفلاتوکسین  M1

 

 

در این مطالعه 100% نمونه‌های اخذ شده از مراکز جمع‌آوری شیر اطراف شهر تبریز حاوی آفلاتوکسین M1 بودند. بر اساس نتایج بدست آمده از کل نمونه‌ها میانگین آلودگی در نمونه‌های شیر خام اخذ شده 27/19 ± 37/148 نانوگرم در لیتر بود. البته با توجه به استاندارد حد مجاز آفلاتوکسین  M1در شیر خام در ایران و استاندارد اتحادیه اروپا نتایج به تفکیک در جدول1 و  فراوانی میزان آفلاتوکسین M1 در شیر خام جمع‌آوری شده از مراکز جمع‌آوری شیر شهر تبریز در جدول 2 نشان داده شده است.

 

 

جدول1- مقایسه مقدار آفلاتوکسین M1 در شیر خام شهر تبریز با استاندارد ایران و اتحادیه اروپا

 

تعداد کل نمونه‌ها

 

تعداد(درصد) نمونهای شیر خام (حاوی

آفلاتوکسین M1 بیش از حد مجاز استاندار ایران -100

نانوگرم در لیتر)

تعداد(درصد) نمونهای شیر خام (حاوی آفلاتوکسین M1 بیش از حد مجاز استاندار اتحادیه اروپا -50 نانوگرم در لیتر)

تعداد(درصد) نمونهای شیر خام (حاوی

آفلاتوکسین M1 بیش از 500

نانوگرم در لیتر)

90

34(77/37%)

43(77/47%)

11(22/12%)

 

جدول2- توزیع فراوانی میزان آفلاتوکسین M1 در شیر خام جمع‌آوری شده از مراکز جمع‌آوری شیر شهر تبریز (مقادیر بر اساس نانوگرم در لیتر می‌باشد)

تعداد (درصد) نمونه­های آلوده

دامنه آلودگی (نانوگرم در لیتر)

(22/52) 47

50>

(10) 9

100-51

(77/7) 7

150-101

(55/5) 5

200-151

(55/5) 5

250-201

(88/18) 17

200<


بحث و نتیجه‌گیری

   با توجه به نتایج فوق میزان آفلاتوکسین M1 در شیر خام در شهر تبریز بالا می‌باشد که می‌تواند با توجه به خواص سرطان‌زایی آن برای مصرف‌کنندگان از نظر سلامتی مشکل‌ساز باشد. در مطالعات مشابهی که در سال‌های گذشته در شهر تبریز بر روی شیرهای خام، پاستوریزه و استریلیزه مصرفی انجام گرفته به ترتیب درصد نمونه‌های حاوی آفلاتوکسین  M1بیش از حد مجاز استاندار اتحادیه اروپا -50 نانوگرم در لیتر) شامل 50%، 62%  و 67/83% بودند (Movassagh, 2011; Movassagh, 2010; Movassagh, 2009). البته به نظر می‌رسد نتایج کنونی پایین‌تر از نتایج مطالعات سال‌های گذشته باشد، ولی با نگاهی به موارد آلودگی بالای 500 نانوگرم در لیتر سم آفلاتوکسین  M1به نظر می‌رسد که میزان سم در شیر خام در شهر تبریز افزایش چشمگیری داشته است.

در مقایسه با سایر مطالعات در ایران که در جدول 2 نشان داده شده است نتایج حاصله در این تحقیق مشابه نتایج حاصله در شهرهای گرگان (5/31%) و همدان (3/33%) بود (Heshmati and Milani, 2010  Tajkarimi et al., 2007a;). البته میزان آلودگی با آفلاتوکسین M1 نیز در شهرهای همدان، گرگان، چالوس، تهران، شیراز، سنندج، رشت، مشهد و میاندوآب نیز پایین‌تر از مطالعه کنونی بود (برامی و همکاران، 1390؛ هژیر و همکاران، 1387؛ Heshmati and Milani, 2010; Tajkarimi et al., 2007a; Tajkarimi et al., 2007a; Alborzi et al., 2006; Karimi et al., 2007; Movassagh et al., 2011 ).

 

 

جدول3- مطالعات انجام گرفته بر روی میزان آلودگی شیر گاو با آفلاتوکسین M1در ایران و سایر کشورها

مکان

نوع شیر

تعداد نمونه شیر

درصد نمونه‌های (حاوی آفلاتوکسین M1 بیش از حد مجاز استاندار اتحادیه اروپا)

منبع

بابل (ایران)

استریلیزه

33

100

Gholampour et al., 2007

ژاپن

خام

208

5/99

Nakajima et al., 2004

پاکستان

خام

168

4/99

Hussain et al., 2008

تبریز (ایران)

استریلیزه

49

67/83

Movassagh., 2010

تهران (ایران)

پاستوریزه

120

78

Oveisi et al., 2007

مازندران (ایران)

پاستوریزه

75

67/62

Gholipour et al,. 2012

تبریز (ایران)

پاستوریزه

50

62

Movassagh., 2009

تبریز (ایران)

خام

10

50

Movassagh., 2011

تبریز (ایران)

خام

90

77/47

مطالعه کنونی

ترکیه

استریلیزه

129

47

Unusan, 2006

رامسر (ایران)

خام

200

45

Barami et al., 2011

همدان (ایران)

استریلیزه

210

3/33

Heshmati and Milani , 2010

گرگان (ایران)

خام

98

5/31

Tajkarimi et al. 2007a

چالوس (ایران)

خام

200

30

Barami et al., 2011

تهران (ایران)

خام

98

1/25

Tajkarimi et al., 2007a

ایران

خام

319

23

Tajkarimi et al,. 2007b

شیراز (ایران)

خام

98

5/21

Tajkarimi et al., 2007a

 

 

 

 

 

 

 

ادامه جدول 3

 

مکان

نوع شیر

تعداد نمونه شیر

درصد نمونه‌های (حاوی آفلاتوکسین M1 بیش از حد مجاز استاندار اتحادیه اروپا)

منبع

سنندج (ایران)

خام

84

23/20

Hajeir, et al., 2008

رشت (ایران)

خام

98

3/18

Tajkarimi et al., 2007a

شیراز (ایران)

پاستوریزه

624

8/17

Alborzi et al., 2006

مراکش

پاستوریزه

54

4/7

Zinedine et al., 2007

مشهد(ایران)

پاستوریزه

110

4/5

Karimi et al., 2007

کویت

استریلیزه

105

8/3

Dashti et al., 2009

همدان (ایران)

خام

98

6/3

Tajkarimi et al., 2007a

برزیل

استریلیزه

40

5/2

Shundo et al., 2009

اندونزی

خام

113

صفر

Nuryono et al., 2009

میاندوآب (ایران)

خام

10

صفر

Movassagh et al., 2011

 

  

 

   همچنین با توجه به جدول 3 مقادیر آلودگی در شهر تبریز در مطالعه کنونی از میزان آلودگی در کشورهایی نظیر مراکش، کویت، برزیل و اندونزی بالاتر می‌باشد.

   امروزه مشخص گردیده است که ظهور آفلاتوکسین  M1 در شیر ماحصل مصرف غذای دام آلوده با کپک‌های مولد سم آفلاتوکسین B1  می‌باشد. همچنین تفاوت‌های قابل مشاهده در مطالعات انجام گرفته می‌تواند ناشی از تفاوت‌های منطقه‌ای، آب و هوایی و نوع سیستم‌های پرورش دام در کشورهای مختلف باشد (Unusan, 2006).

   در ایران به علت صنعتی شدن دامپروری در سال‌های اخیر استفاده از کنسانتره و خوراک دام رواج یافته است که در صورت آلودگی خوراک دام با کپک‌های مولد سم آفلاتوکسین میزان آلودگی شیر با این سم افزایش خواهد یافت (سها و برجی، 1386).

   اگر چه پیشگیری از تشکیل آفلاتوکسین در جیره غذایی دام  قبل از برداشت محصول در مزارع  به علت رطوبت و حرارت بالا تا حدودی مشکل می‌باشد ولی با نگه‌داری مناسب این محصولات می‌توان کاهش چشمگیری در میزان آفلاتوکسین  ایجاد نمود.

    البته با توجه به اینکه در رژیم غذایی تمام گروه‌های سنی بویژه کودکان شیر وجود دارد در صورت نیاز باید بصورت مرتب مقادیر سم آفلاتوکسین  M1دریافتی از راه شیر کنترل گردد و از بروز عوارض مصرف چنین شیرهایی پیشگیری گردد. همچنین امروزه می‌توان از انواع مواد جاذب سم آفلاتوکسین در خوراک دام جهت کاهش یا حذف ورود سم در شیر استفاده نمود (سها و برجی، 1386). سها و همکاران معتقدند که استفاده از بنتونیت (از جمله مواد جاذب از خاک های فیلوسیلیکاتی است) در سطح 5/0 درصد قبل از عمل‌آوری و یا بسته‌بندی شیر مورد استفاده قرار گیرد  و میزان سم را از حدود غیر مجاز به میزان مطمئن کاهش دهد. همچنین استفاده از این مواد در شیر تاثیر نامطلوبی بر روی سلامت مصرف‌کنندگان ندارد ولی باید مقادیر مورد استفاده از این مواد با توجه به باقی‌مانده آن در شیر بطور مرتب کنترل گردد.

   البته به نظر می‌رسد با توجه به رویکرد کشور در توسعه دامپروری و تولید شیر، استفاده از شیوه‌های مدیریتی در پرورش دام و کنترل منظم میزان آلودگی خوراک دام واحدهای تولیدکننده خوراک دام و استفاده از سیستم‌های تشویقی برای واحدهای تولیدکننده شیر عاری از این سم و همچنین جریمه واحدهای تولیدکننده شیر با مقادیر سم بالاتر از حد مجاز می‌تواند به تولید شیر سالم کمک نماید. همچنین توصیه می شود که از تغییر مداوم مقادیر حد مجاز باقیمانده آفلاتوکسین در خوراک دام و شیر پرهیز گردد و وحدت رویه در برخورد با خوراک دام آلوده به سم آفلاتوکسین رعایت گردد.   

  • ارسالی، عبدالعظیم؛ بیگی، فائقه و قاسمی، رضا (1388). انتقال آلاتوکسین از خوراک دام به شیر دام و شیر پاستوریزه در شهر شیراز و حومه. مجله دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی- درمانی شهید صدوقی یزد، 17(3): 183-175.
  • برامی، احمد رضا؛ پورعلی، محمد رضا؛ و ایرانی، مهرداد (1390). بررسی میزان آفلاتوکسین M1 در شیر خام مراکز جمع آوری شیر شهرهای چالوس و رامسر. مجله بهداشت مواد غذایی، 1(4):60-53.
  • تاج کریمی، مهرداد؛ قایم مقامی، سید سهیل؛ مطلبی، عباسعلی؛ پورسلطانی، حسین؛ صلاح نژاد، احمد و شجاعی، فریبرز (1386). بررسی فصلی آفلاتوکسین M1 در شیر خام 15 کارخانه شرکت صنایع شیر ایران (پگاه). مجله پژوهش و سازندگی، 75: 9-2.
  • سها، ساحل و برجی، محسن (1386). کاهش آفلاتوکسین M1 در شیر با استفاده از برخی ترکیبات جاذب شیمیایی و مطالعه تاثیر آنها بر ترکیب شیر. مجله پژوهش و سازندگی، 74: 26-19.
  • غلامپور عزیزی، عیسی؛ خوشنویس، سید حسن و هاشمی، سید جمال (1386). سنجش آفلاتوکسین M1 در شیر پاستوریزه و استریلیزه مصرفی شهر بابل. مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، 65 (1): 24-20.
  • هژیر، محمد صالح؛ صنوبر طاهایی، نجم الدین؛ رشیدی، کیومرث؛ رضایی، رضا و شیخی، حسن (1387). بررسی میزان آفلاتوکسین M1 در شیر خام تحویلی به کارخانه شیر پاستوریزه سنندج. مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان، 13: 50-44.
    • Alborzi, S., Pourabbas, B., Rashidi, M., and Astaneh, B. (2006). Aflatoxin M1 contamination in pasteurized milk in Shiraz (south of Iran), Food Control, 17: 582-584.
    • Anonymous. (2002). Milk and Milk Products_Raw Milk_Specification and test methods. Institute of Standards and Industrial Research of Iran, 1st Edition. No.164.
    • Anonymous. (2010). Food and Feed Mycotoxins-Maximum Tolerated Level. Institute of Standards and Industrial Research of Iran, Amendment No. 5925(1).
    • Bhat, R., Ravishankar, V. and Karim, A.A. (2010). Mycotoxins in food and feed: Prescent status and future concerns, Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 9: 57-81.
    • Cleveland, T.E., Dowed, P.F. and Desjardins, A.E. (2003). United states department of agriculture, agricultural research service, research on pre-haves prevention of mycotoxins and mycotoxigenic fungi in US corp, Pest Manage Science, 54(6-7): 629-624.
    • Dashti, B., Al-Hamli, S., Alomirah, H., Al-Zenki, S., Abbas, A.B. and Sawaya, W. (2009). Levels of aflatoxin M1 in milk, cheese consumed in Kuwait and occurrence of total aflatoxin in local and imported animal feed. Food Control, 20: 686-690. 
    • Heshmati, A, and Milani, J.M. (2010). Contamination of UHT milk by aflatoxin M1 in Iran. Food Control, 21: 19-22.
    • Hussain, I. and Anwar, J. (2008). A study on contamination of aflatoxin M1 in raw milk in Punjab province of Pakistan. Food Control, 19: 393-395.
    • Karimi, G., Hassanzadeh, M., Teimuri, M., Nazeri, F. and Nili, A. (2007). Aflatoxin M1 contamination in pasteurized milk in Mashhad, Iran. Iranian Journal of Pharmaceutical Science, 3: 153-156.
    • Movassagh Ghazani, M.H. (2009). Aflatoxin M1 contamination in pasteurized milk in Tabriz (northwest region of Iran). Food and Chemical Toxicology, 47: 1624-1625.
    • Movassagh Ghazani, M.H. (2011). Aflatoxin M1 contamination in UHT milk in Tabriz (northwest of Iran). Food Safety Journal, 31: 238-241.
    • Movassagh, M.H. (2011). Aflatoxin M1 contamination in the marketed cow’s raw milk of Tabriz, Iran. Annals of Biological Research, 2(3): 292-296.
    • Movassagh, M.H., Khodabandehloo, E. and Movassagh, A. (2011). Detection of Aflatoxin M1 in Cow’s Raw Milk in Miandoab City, West Aazerbaijan Province, Iran. Global Veterinaria, 6(3): 313-315.
    • Nakajima, M., Tabata, S., Akiyama, H., Itoh, Y., Tanaka, T., Sunagawa, H., Tyonan, T., Yoshizawa, T. and Kumagai, S. (2004). Occurrence of aflatoxin M1 in domestic milk in Japan during the winter season. Food Addit Contam A, 21: 472-478.
    • Nuryono, N., Agus, A., Wedhastri, S., Maryudani, Y.B., Sigit Setyabudi, F., Bohm, J. and Razzazi-Fazeli, E. (2009). A limited survey of aflatoxin M1 in milk from Indonesia by ELISA. Food Control, 20: 721-724.
    • Oveisi, M.R., Jannat, B., Sadeghi, N., Hajimahmoodi, M. and Nikzad, A. (2007). Presence of aflatoxin M1 in milk and infant milk products in Tehran, Iran.  Food Control, 18: 1216-1218.
    • Shundo, L., Aparecida Navas, S., Conceicao, L., Lamardo, A., Ruvieri, V. and Sabino, M. (2009). Estimate of aflatoxin M1 exposure in milk and occurrence in Brazil. Food Control, 20: 655-657.
    • Tajkarimi, M., Shojaee Aliabadi, F., Salah Nejad, M., Pursoltani, H., Motallebi, A. and Mahdavi, H. (2007a). Seasonal study of aflatoxin M1 contamination in milk in five regions in Iran. International Journal of Food Microbiology, 116: 346-349.
    • Unusan, N. (2006). Occurrence of aflatoxin M1 in UHT milk in Turkey. Food and Chemical Toxicology, 44: 1897-1900.
    • Zinedine, A., Gonzalez-Osnaya, L., Soriano, J., Molto, J., Idrissi, L. and Manes, J. (2007). Prescence of aflatoxin M1 in pasteurized milk from Morocco. International Journal of Food Microbiology, 114: 25-29.