بررسی میزان آلودگی باکتریایی بستنیهای سنتی شهرستان ارومیه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 1- دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، معاونت غذا و دارو، کارشناس اداره نظارت بر مواد غذایی، دکترای بهداشت و کنترل مواد غذایی، ارومیه، ایران.

2 دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، معاونت غذا و دارو، کارشناس اداره نظارت بر مواد غذایی، ارومیه، ایران

3 دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، استادیار گروه سم شناسی، ارومیه، ایران

4 دانشگاه ارومیه، دانشکده دامپزشکی، دکترای بهداشت و کنترل مواد غذایی، ارومیه، ایران.

چکیده

   بستنی به عنوان یک محصول شیر پرطرفدار در فصول مختلف به خصوص فصول گرم سال، با توجه به ماندگاری چندین ماهه از خطر بالقوه بالایی در انتقال باکتری‌های بیماری‌زای منتقله از مواد غذایی برخوردار است. با هدف بررسی میزان آلودگی بستنی‌های سنتی تولید و عرضه شده در سطح شهرستان ارومیه، در یک نمونه‌برداری خوشه‌ای، ابتدا سطح شهر ارومیه به چهار منطقه تقسیم و سپس بر اساس پراکندگی واحدهای فروش بستنی و به صورت تصادفی، تعداد 144 نمونه بستنی سنتی از بستنی فروشی‌های سطح شهر خریداری گردید. نمونه‌ها از لحاظ میزان آلودگی باکتریایی، بر اساس استانداردهای ملی ایران مورد آزمایش قرار گرفتند.میزان آلودگی بستنی‌های سنتی بسیار بالا بوده و تولیدات 78 درصد مراکز تهیه و توزیع بستنی سنتی ارومیه، آلودگی باکتریایی بیش از حد مجاز CFU/g 107×2/4 داشتند. 9/82 درصد نمونه‌ها آلودگی بیش از CFU/g10، به باکتری‌های خانواده آنتروباکتریاسه داشتند. 2/52 درصد کل نمونه‌ها به اشریشیاکولای و 8/2 درصد نمونه‌ها به استافیلوکوکوس اورئوس کوآگولاز مثبت آلوده بودند. آلودگی به سالمونلا در هیچ یک از نمونه­ها مشاهده نشد.در مطالعه حاضر درصد بالایی از نمونه­ها از لحاظ آلودگی باکتریایی بیش از حد مجاز بودند این مسأله در بستنی‌های مزبور، بیانگر عدم رعایت شرایط بهداشتی در مراحل مختلف تولید، نگه­داری و عرضه بستنی‌های سنتی بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating of the bacteriological contamination in traditionally manufactured ice creams in Urmia city

نویسندگان [English]

  • H Hassanzadazar 1
  • R Abdollahi 2
  • GH Haj Gholizadeh 2
  • M Dalir Rad 3
  • T Mehdizadeh 4
1 Ph.D of Food Hygiene, Food and Beverage products supervision and Evaluation office, Deputy for Food & Drug, Urmia University of Medical Sciences, Urmia, Iran
2 Food Control Expert of Deputy for Food & Drug, Urmia University of Medical Sciences, Urmia, Iran.
3 - Assistant Professor of Toxicology Department, Urmia Medical Sciences University, Urmia, Iran
4 Ph.D of Food Hygiene, Department of Food Hygiene and Quality Control, Faculty of Veterinary Medicine, Urmia University, Urmia, Iran.
چکیده [English]

Ice cream is a popular dairy product especially in warm seasons. Due to its lengthy shelf life, it is considered as one of the potentially high-risk foods in transmission of food-borne pathogens. The aim of this study was to evaluate the bacterial contamination of ice cream in Urmia city. To achieve this goal, Urmia city was divided into four regions based on scattering of the ice cream retailers. Afterwards, 144 samples were purchased from traditional retails using cluster sampling method. Bacterial contamination of the samples was analyzed according to the procedures of the Iranian National Standards. Based on the results, 78% of the samples contained the load of contamination higher than 4.2 × 107 CFU/g. Moreover, 82.9% of the samples were contaminated with more than 10 CFU of Enterobacteriaceae per gram. Results also revealed that 52.2% and 2.8% of the samples were contaminated with E. coli and coagulase positive Staphylococcus aureus, respectively. Salmonella was not detected in any of the samples. High microbial contaminations in traditional ice creams represent non-hygienic practices at different stages of production. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Traditional ice cream
  • bacterial contamination
  • Escherichia coli
  • Staphylococcus aureus
  • Coliform

بررسی میزان آلودگی باکتریایی بستنی‌های سنتی شهرستان ارومیه

 

حسن حسن‌زاد آذر 1*، رضا عبدالهی 2، قادر حاج‌قلی‌زاده 2، محمد دلیرراد 3، تورج مهدی زاده4

 

1-      دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، معاونت غذا و دارو، کارشناس اداره نظارت بر مواد غذایی، دکترای بهداشت و کنترل مواد غذایی، ارومیه، ایران.

2- دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، معاونت غذا و دارو، کارشناس اداره نظارت بر مواد غذایی، ارومیه، ایران.

3- دانشگاه علوم پزشکی ارومیه،  استادیار گروه سم شناسی، ارومیه، ایران.

4- دانشگاه ارومیه، دانشکده دامپزشکی، دکترای بهداشت و کنترل مواد غذایی، ارومیه، ایران.

*نویسنده مسئول مکاتبات: h.hassanzadazar@yahoo.com  h.hassanzadazar@yahoo.com

(دریافت مقاله: 21/2/91پذیرش نهایی: 24/8/91)

 

چکیده

   بستنی به عنوان یک محصول شیر پرطرفدار در فصول مختلف به خصوص فصول گرم سال، با توجه به ماندگاری چندین ماهه از خطر بالقوه بالایی در انتقال باکتری‌های بیماری‌زای منتقله از مواد غذایی برخوردار است. با هدف بررسی میزان آلودگی بستنی‌های سنتی تولید و عرضه شده در سطح شهرستان ارومیه، در یک نمونه‌برداری خوشه‌ای، ابتدا سطح شهر ارومیه به چهار منطقه تقسیم و سپس بر اساس پراکندگی واحدهای فروش بستنی و به صورت تصادفی، تعداد 144 نمونه بستنی سنتی از بستنی فروشی‌های سطح شهر خریداری گردید. نمونه‌ها از لحاظ میزان آلودگی باکتریایی، بر اساس استانداردهای ملی ایران مورد آزمایش قرار گرفتند.میزان آلودگی بستنی‌های سنتی بسیار بالا بوده و تولیدات 78 درصد مراکز تهیه و توزیع بستنی سنتی ارومیه، آلودگی باکتریایی بیش از حد مجاز CFU/g 107×2/4 داشتند. 9/82 درصد نمونه‌ها آلودگی بیش از CFU/g10، به باکتری‌های خانواده آنتروباکتریاسه داشتند. 2/52 درصد کل نمونه‌ها به اشریشیاکولای و 8/2 درصد نمونه‌ها به استافیلوکوکوس اورئوس کوآگولاز مثبت آلوده بودند. آلودگی به سالمونلا در هیچ یک از نمونه­ها مشاهده نشد.در مطالعه حاضر درصد بالایی از نمونه­ها از لحاظ آلودگی باکتریایی بیش از حد مجاز بودند این مسأله در بستنی‌های مزبور، بیانگر عدم رعایت شرایط بهداشتی در مراحل مختلف تولید، نگه­داری و عرضه بستنی‌های سنتی بود.

 

واژه­های کلیدی:  بستنی سنتی، آلودگی باکتریایی، اشریشیاکولای، استافیلوکوکوسوس اورئوس، کلی‌فرم

 

 

 

مقدمه

   بستنی یکی از فرآورده‌های شیر است که به دو روش صنعتی و سنتی تهیه می­شود و دارای ارزش غذایی بالایی است. این محصول علاوه بر تأمین بخش قابل توجهی از نیازهای تغذیه‌ای، موجب خنثی شدن رادیکال‌های آزاد، پیشگیری از سرطان‌ها، افزایش مقاومت و ایمنی بدن به خصوص در کودکان می‌شود (Bonnie, 2003). ارزش غذایی بستنی به نوع و ترکیب مواد اولیه مورد استفاده در تولید آن بستگی دارد. مواد تشکیل دهنده اصلی بستنی را شیر، خامه، مواد جامد بدون چربی، آب، شیرین­کننده‌ها، مواد امولسیون کننده، طعم­دهنده، رنگ‌ و قوام­دهنده تشکیل می‌دهند. مواد مزبور در بستنی با هم کاملاً مخلوط می‌شوند (Mirnezami-Ziabary et al., 1995; Rothwell, (1995 . هر یک از اجزای بستنی ممکن است حاوی میکروارگانیسم­های مختلفی بوده و روی کیفیت محصول به صورت افزایش تعداد کل باکتری و یا در انتقال باکتری‌های خاص به فرآورده مؤثر باشند Mirnezami-Ziabary et al., 1995)). از طرفی بستنی به دلیل میزان pH نزدیک به خنثی، بالا بودن میزان مواد مغذی و مدت ماندگاری یکی از منابع بالقوه مستعد برای بقا و انتقال میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا می‌باشد et al., 2005) Hajir). به طوری که آلودگی این محصول در مراحل مختلف تولید و عرضه به میکروارگانیسم­های بیماری­زا، عامل شیوع چندین مورد مسمومیت غذایی در نقاط مختلف دنیا بوده است. به دلیل عطر، طعم، شیرینی و تنوع خاص بستنی، افراد بسیاری از سنین مختلف به ویژه کودکان، که جزو گروه آسیب پذیر هستند به خوردن آن علاقه بسیاری دارند  (Djuretic et al., 1996). بر اساس آمار بین المللی منتشر شده توسط WHO در حدود یک و نیم میلیارد کودک زیر پنج سال سالیانه دچار اسهال شده و از این تعداد حدود 15 درصد منجر به مرگ می­شود. از آنجایی که شیر و فرآورده­های آن از مهترین عوامل ایجاد کننده مسمومیت و عفونت­های غذایی ناشی از غذا می­باشند (Daniels et al., 2002)، بنابراین لزوم سلامت و عاری بودن بستنی از عوامل بیماری­زا، نمود بیشتری پیدا می­کند (Frazier and Westhoff, 2001).

   رعایت شرایط بهداشتی در مراحل مختلف تولید از نکات مهم و اساسی در تهیه و توزیع بستنی به ویژه در فصول گرم سال می­باشد، زیرا هر عاملی که باعث آلودگی میکروبی بستنی گردد، می‌تواند در شیوع مسمومیت غذایی ناشی از بستنی در فصول گرم سال دخیل باشد (Kanbakan and Con, 1999). به طوری که دریک بررسی از مجموع 103 مورد مسمومیت ناشی از مواد غذایی خریداری شده از بستنی فروشی‌ها و قنادی‌های شهر تهران، 3/88 درصد مربوط به مصرف بستنی بوده است (Karim et al., 1989).

   میزان آلودگی میکروبی بستنی‌های تولید شده به روش صنعتی به دلیل پاستوریزه نمودن شیر و فن آوری تولید محصول نهایی پایین است و خطر ورود عوامل بیماری­زا در این نوع بستنی، بیشتر ناشی از مواد افزودنی آلوده، نقل و انتقال نادرست، آلودگی دستگاه‌ها، ظروف، محیط، بسته­بندی و عدم رعایت شرایط بهداشتی توسط کارگران پس از پاستوریزاسیون استWarke, 2000; Marshall, 1998) ). لیکن در بستنی‌های سنتی به دلیل عدم پاستوریزاسیون مواد مصرفی و عدم رعایت بهداشت در مراحل مختلف تولید و نگه­داری احتمال آلودگی بیشتر بوده و ارزیابی باکتریولوژیکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند ( 2002 Djuretic et al., 1997; Korel et al.,).

   در کشور ما تولید بستنی‌های غیرپاستوریزه تحت عنوان بستنی‌های سنتی بسیار رایج است. با توجه به اهمیت بهداشتی این موضوع، هدف از این مطالعه برآورد میزان آلودگی باکتریایی بستنی‌های سنتی تولید شده در شهر ارومیه در طی دو سال متوالی بوده است.

 

 

مواد و روش­ها

 

نمونه­برداری

   این مطالعه به صورت توصیفی- مقطعی در بهار و تابستان سال­های 1389 و 1390 و در شهر ارومیه انجام شد. با توجه به تعدد مراکز تولید و فروش این نوع بستنی (سنتی) و بر اساس نمونه‌گیری خوشه‌ای، ابتدا شهر ارومیه به چهار منطقه تقسیم و سپس با توجه به وسعت مناطق بر طبق فراوانی جمعیتی فروشگاه‌های عرضه بستنی سنتی موجود در واحد بهداشت محیط معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، در هر سال از منطقه‌های یک و دو و سه از هر کدام 21 نمونه و از منطقه چهار شهر تعداد 9 نمونه به صورت تصادفی از مراکز عرضه بستنی خریداری گردید که در مجموع حجم نمونه انتخابی با توجه به تعداد خوشه‌ها در طی دو سال به 144 نمونه رسید. در مجموع در هر سال 24 فروشگاه برای خرید نمونه­های بستنی در سطح شهر بصورت تصادفی انتخاب گردیدند. تمام نمونه‌ها در ظروف پلی‌اتیلنی یک بار مصرف متعلق به مراکز عرضه خریداری شده و در مجاورت یخ به آزمایشگاه کنترل مواد غذایی و بهداشتی استان واقع در معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه انتقال یافتند.

 

آزمون­های میکروبی

   آماده‌سازی و شمارش میکروبی نمونه‌ها بر اساس دستورالعمل‌های مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران بر روی نمونه‌ها انجام گرفت. برای انجام آزمایشات از محیط­های کشت اختصاصی هر باکتری استفاده شد. زمان لازم برای شمارش باکتری­ها 24 الی 48 ساعت در نظر گرفته شده و ملاک سنجش باکتری­ها جدول حد مجاز میکروبی در استاندارد بستنی مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران به شماره 2406 بوده است (ISIRI, No. 2406, 2008).

   جداسازی باکتریهای انتروباکتریاسه بر اساس شمارش به شیوه بیشترین تعداد احتمالی MPN  و شمارش کلنی باکتری­ها در محیط­های کشت ویولت رد بایل آگار در شرایط هوازی و در دمای 37 درجه سلسیوس انجام شد (ISIRI, No. 2461-1 and 2461-2, 2006).

    جداسازی اشریشیا کولای بر اساس جستجو به شیوه بیشترین تعداد احتمالی MPN و استفاده از آبگوشت لاکتوز و بریلیانت گرین در شرایط هوازی و رشد در دمای 44 درجه سلسیوس انجام شد (ISIRI, No. 2946, 2005)

   جداسازی استافیلوکوکوس اورئوس بر اساس کشت روی محیط برد پارکر در شرایط هوازی و در دمای 37 درجه سلسیوس انجام شد (ISIRI, No. 6806-1, 2005).

   جستجوی سالمونلا در بستنی بر اساس کشت در محیط­های مایع پیش غنی­سازی (آب پپتونه بافری) و سپس روی محیط­های انتخابی (سالمونلا- شیگلا آگار) در دمای 37 درجه سلسیوس انجام شد (ISIRI, No. 1810, 2002).

 

آنالیز آماری

   تمامی نمونه‌ها با سه بار تکرار مورد آزمایش قرار گرفتند و تجزیه و تحلیل داده‌های به دست آمده با استفاده از نرم‌افزار آماری MINITAB 15 شامل آمار توصیفی به صورت درصد و آزمون آماری t مستقل برای مقایسه میانگین بار میکروبی کلی و آنتروباکتریاسه در دو سال 89 و 90 در سطح 05/0α= انجام گرفت.

 

 

یافته­ها

   نتایج به دست آمده نشان داد که میزان آلودگی بستنی‌های سنتی بسیار بالا بوده و بستنی‌های تهیه شده در 78 درصد مراکز تهیه و توزیع بستنی ارومیه شمارش کلی باکتریایی بیش از حد مجاز یعنی 107×2/4 CFU/g را داشتند (با انحراف معیار 102 × 1/5). نتایج حاصل از تعداد 144 نمونه مورد بررسی، در جداول 1 و 2 نشان داده شده است. 9/82 درصد نمونه‌ها بیش از حد مجاز CFU/g 10> به باکتری‌های خانواده انتروباکتریاسه آلوده بودند و 2/52 درصد آنها به اشریشیا کولای و 8/2 درصد نمونه‌ها نیز به استافیلوکوکوس اورئوس کوآگولاز مثبت آلودگی داشتند (جدول 1 و 2). 5/62 درصد نمونه‌ها به طور همزمان از نظر وجود باکتری‌های انتروباکتریاسه و اشریشیا کولای و 8/20 درصد نمونه‌ها به طور همزمان از نظر وجود باکتری‌های انتروباکتریاسه و استافیلوکوکوس اورئوس آلودگی بیش از حد مجاز را داشتند. تنها 7/8 درصد نمونه‌ها آلودگی بیش از حد مجاز به هر سه نوع باکتری‌های مورد مطالعه را داشتند. 4/1 درصد نمونه­ها نیز بطور همزمان به اشریشیا کولای و استافیلوکوکوسوس اورئوس آلودگی داشتند. در مجموع با توجه به بررسی انجام شده 5/12 درصد کل نمونه­ها از نظر وجود هر سه نوع باکتری در حد مجاز بودند. همچنین کلیه نمونه­ها از نظر آلودگی به باکتری سالمونلا منفی بودند. تفاوت معنی­داری (05/0> p) در نتایج بدست آمده از سال­های 1389 و 1390 مشاهده نشد (جدول 1 و 2).

 

 

جدول 1- فراوانی و درصد آلودگی میکروبی بیش از حد مجاز بستنی های سنتی تولید شده در شهرستان ارومیه

 

نوع آلودگی باکتریایی

تعداد موارد آلوده

درصد آلودگی

آلودگی انتروباکتریاسه و اشریشیا­کولای

90

5/62

آلودگی انتروباکتریاسه و استافیلوکوکوس اورئوس

30

8/20

آلودگی اشریشیا­کولای مدفوعی و استافیلوکوکوس اورئوس

2

4/1

آلودگی به هر سه باکتری

12

7/8

 

 

جدول 2- درصد  آلودگی میکروبی بستنی های سنتی تولید شده در شهرستان ارومیه

 

نوع آلودگی باکتریایی

تعداد (درصد) موارد آلوده

سال

حد مجاز

89

90

شمارش کلی

112 (78%)

60           52

بیشینه cfu/g 104 × 5

انتروباکتریاسه

118 (9/82%)

60           58

بیشینه cfu/g 10

استافیلوکوکوس اورئوس

4 (8/2%)

2             2

منفی (صفر)

اشریشیا­کولای

74 (2/52%)

40            34

منفی (صفر)

سالمونلا

0

0               0

منفی (صفر)

         

 

 

بحث و نتیجه­گیری

   آلودگی میکروبی بستنی‌های سنتی در مراحل مختلف تولید در کلیه نقاط دنیا حتی در کشورهای اروپایی و آمریکایی هم گزارش شده است et al., 2005) Hajir). در یک بررسی انجام شده در کشور ترکیه میزان آلودگی بستنی‌های سنتی در سال 2006 حدود 78 درصد اعلام گردیده است(Yaman et al., 2006) . در ایران نیز پژوهش‌هایی مشابه در مناطق مختلف کشور انجام شده و نتایج تقریباً مشابهی به دست آمده است. در همه بررسی‌ها آلودگی قابل توجهی در بستنی‌های سنتی تولیدی وجود داشته است (Hajir et al., 2005; Karim et al., 1994; Mokhtarian et al., 2009; Pourmahmoodi et al., 2002; Shakerian et al., 2006). نتایج حاصل از تحقیق حاضر نشانگر وضعیت غیربهداشتی و غیرقابل قبول بیش از 80 درصد  بستنی‌های سنتی عرضه شده در شهر ارومیه می‌باشد. از طرفی نتیجه به دست آمده با کار پژوهشی Razavi Rohani و همکاران در سال 1996 در سطح ارومیه با 80 درصد آلودگی در بستنی‌های سنتی همخوانی دارد. آلودگی بستنی ممکن است در یکی از مراحل مختلف تولید بوجود آید. در تولید بستنی به روش صنعتی، امکان آلودگی پس از پاستوریزاسیون به میکروارگانیسم‌ها، در اثر آلودگی ناشی از ظروف، مراحل انجماد، قوام‌دهی و افزودن مواد افزودنی وجود دارد et al., 2005) Hajir) .در حالیکه احتمال آلودگی بستنی‌های سنتی که عمدتاً به دلیل استفاده از ماده اولیه نامناسب از جمله شیر نامرغوب و غیرپاستوریزه، تهیه و نگه­داری نامناسب شیر در ظروف و مکان آلوده تا زمان فرآوری، عدم رعایت بهداشت محیط، عدم رعایت اصول بهداشتی در شستشو و ضد عفونی ظروف، وسایل کار، مخزن دستگاه بستنی‌ساز، فریزر و غیره در این واحدها می‌باشد، بیشتر است (Shekarforoush and Jafarpour, 2006). یکی از مهم‌ترین شاخص‌های بهداشتی در تولید بستنی، آلودگی آن به باکتری‌های استافیلوکوکوس اورئوس کوآگولاز مثبت و اشریشیاکولای است et al., 2005) Hajir).

   در مطالعه حاضر بیشترین میزان آلودگی نمونه­ها به باکتری­های انتروباکتریاسه و کلی­فرم­های مدفوعی بود (5/62 درصد). در بررسی­های انجام شده در زاهدان 2/67 درصد نمونه­ها (Shadan et al., 2002)  و در شیراز، 6/92 درصد نمونه­ها (Shekarforoosh and (Jafarpour, 2006 از این نظر آلودگی داشتند. در سایر مطالعات انجام گرفته در گناباد، 75 درصد نمونه­ها  (Mokhtarian et al., 2009) و در ترکیه 78 درصد نمونه­ها بیشترین میزان آلودگی با باکتری­های انتروباکتریاسه بوده است (Yaman et al., 2006). وجود مقادیر بالای کلی فرم‌ها نشانگر عدم رعایت شرایط بهداشتی تولید و آلودگی بستنی و مواد اولیه تشکیل دهنده آن با مدفوع حیوان و یا انسان طی مراحل مختلف تولید و نگه­داری است (Hajir et al., 2005). همچنین عدم رعایت موازین بهداشت فردی و محیطی، آلودگی آب و اعمال نادرست حرارت پاستوریزاسیون بر مخلوط بستنی نیز در این نوع آلودگی نقش بسزایی دارند.

    عدم جداسازی باکتری سالمونلا در تحقیق حاضر، در مطالعات دیگر انجام گرفته توسط سایر محققین نیز گزارش گردیده است (Karim et al., 1994; Razavi (Rohani, 1996. اما نباید تأثیر عوامل مختلف مانند جمعیت سایر میکروارگانیسم­ها، عوامل ممانعت­کننده رشد و مشکلات جداسازی و کشت را در منفی بودن نمونه­ها از باکتری سالمونلا از نظر دور نگه داشت و نیاز به مطالعات بیشتر و دقیق­تری در این زمینه وجود دارد (Mirnezami-Ziabary et al., 1996; Seo et al., 2006). هر چند در برخی مطالعات آلودگی بستنی به سالمونلا گزارش گردیده است (Seo et al., 2006; Chug, 1996). بطوریکه در یک مطالعه در کامرون حتی تا 46 درصد آلودگی به این باکتری گزارش شده است (Wouafo et al.,1996).

   آلودگی با استافیلوکوکوس اورئوس در تحقیق حاضر در 8/2 درصد نمونه­ها بالاتر از استاندارد بود. ازآنجا که این باکتری در مقابل سایر میکروارگانیسم­ها قدرت رقابت کمتری برای رشد دارد، نسبت آلودگی کمتر در این مطالعه می­تواند به این دلیل بوده باشد، که تا حدودی با نتایج سایر محققین در ایران همخوانی دارد (Mokhtarian et al., 2009; Shadan et al., 2002; (Hajir et al., 2005. در تحقیقات بعضی از محققین درصدهای بالاتری از آلودگی به این باکتری به ترتیب 57 درصد (Shakerian et al., 2006) و 6/36 درصد (Shekarforoosh et al., 2006) گزارش گردیده است. در سایر کشورها نیز در این ارتباط بررسی­های بسیاری انجام گرفته است. در یک بررسی در ترکیه 55 درصد نمونه­های بستنی آلوده به استافیلوکوکوس اورئوس بودند (Kanbakan and Con, 1999). در مطالعه دیگر در سال 2000، 45 درصد نمونه­های بستنی عرضه شده در سطح شهر داکار سنگال غیرقابل مصرف بودند(Aidara-Kane et al., 2000)  و یا در تحقیق دیگر انجام یافته در هندوستان (Anuranjini et al., 2008) و نیز در ایتالیا (Mossa et al., 1989) آلودگی بستنی­ها به این باکتری گزارش شده است. با توجه به حضور طبیعی استافیلوکوکوس اورئوس در پوست اطراف دهان و بینی افراد مختلف، انتقال باکتری به ماده غذایی می­تواند ناشی از عدم رعایت اصول بهداشتی توسط افرادی باشد که با غذا سرو کار داشته و سرفه، عطسه و عدم استفاده از دستکش در انتقال آن دخیل باشند. شرایط بهداشتی محل تولید، علاوه بر آن حمل و نقل نامناسب و نگه­داری محصول در شرایط نامناسب بهداشتی نیز می­تواند سبب افزایش بار میکروبی بستنی گردد (Shadan et al., 2002).

   نتایج این تحقیق نشان داد که عامل اصلی غیر قابل مصرف بودن بستنی­های سنتی آلودگی بیش از حد مجاز به باکتری­های انتروباکتریاسه و کلی­فرم و نیز شمارش کلی بالای باکتریایی می­باشد. پراکندگی آلودگی در مناطق مختلف شهر بیان­گر این حقیقت بود که از ظاهر و محل واحدهای تهیه و توزیع بستنی سنتی نمی‌توان به کیفیت بهداشتی آن اطمینان نمود. در تحقیق حاضر تمامی واحدهای عرضه کننده بستنی سنتی سطح شهر از نظر وضعیت ظاهری محل فروش بر اساس فرم­های ارزیابی اماکن فروش مواد غذایی بهداشت محیط در حد قابل قبول بودند ولی در هیچ یک از مراکز متصدیان فروش از دستکش و روپوش موجود استفاده نمی­کردند و با توجه به نتایج حاصله در این بررسی احتمال تأثیر تمامی موارد دخیل در آلودگی بستنی سنتی وجود دارد.

   در مجموع با توجه به نقش و اهمیت بستنی‌های سنتی در انتقال باکتری‌های مهم عامل عفونت‌های گوارشی و مسمومیت­های غذایی در انسان، به منظور افزایش و بهبود کیفیت بهداشتی بستنی‌های سنتی در مناطق مختلف، پیشنهاد می‌گردد موارد زیر مورد توجه قرار گیرند: استفاده از شیر پاستوریزه در تهیه بستنی سنتی، آموزش‌های بهداشتی و فنی به پرسنل دخیل در امر تولید و توزیع بستنی، نظارت دقیق واحدهای نظارت و بازرسی بهداشتی ذی‌صلاح بر مراحل مختلف تولید و توزیع بستنی، رعایت بهداشت فردی توسط پرسنل تولیدکننده و استفاده از وسایل لازم مانند دستکش، ماسک و غیره به هنگام تهیه و توزیع بستنی، بهبود کمیت و کیفیت بازرسی واحدهای نظارت کننده مانند واحد بهداشت محیط و نظارت بر مواد غذایی، آموزش بهداشت همگانی در سطوح مختلف جامعه، ملزم نمودن تولیدکنندگان به تهیه کارت بهداشتی برای کارکنان دخیل در امر تولید، شستشو و ضد عفونی کردن وسایل و ظروف مصرفی، ارسال پیام‌های بهداشتی از طریق رسانه­های گروهی و یا تهیه پوستر و پمفلت‌های آموزشی توسط واحدهای نظارتی، ایجاد تعامل و همکاری بین مراکز درمانی و واحدهای نظارت بر مواد غذایی به منظور شناسایی علت بیماری و پیشگیری از افزایش مسمومیت‌ها و شناسایی نقاط ضعف در خصوص مواد اولیه مصرفی، مراحل تولید و وسایل و تجهیزات مورد استفاده و شرایط حمل و نقل و توزیع بستنی.

 

سپاسگزاری

   بدینوسیله از مدیریت و کارشناسان آزمایشگاه مواد غذایی معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه به پاس کمک­های بی­شائبه ایشان در انجام آزمایشات تحقیق حاضر بسیار سپاسگزاریم.

 

 

منابع

  • Aidara-Kane, A., Ranaivo, A., Spiegel, A., Catteau, M. and Rocourt, J. (2000). Microbiological quality of street vendor ice cream in Dakar. Dakar Medicine, 45(1) 20-24.
  • Anuranjini, C., Sebastian, G. and Dhanashree, B. (2008). Bacteriological analysis of ice creams from Mangalore, South India. Indian Journal of Medicine Research, 127: 91-92.
  • Bonnie, A. (2003). Homemade ice cream safe and Nutrition. University of Minnesota, Food Science and Nutrition, 638: 120-129.
  • Chug, K. (1996). Salmonella outbreak from ice cream. Indian Pediatrics, 33: 976-977.
  • Daniels, N.A., MacKinnon, L., Rowe, S.M., Bean, N.H., Griffin, P.M. and Mead, P.S. (2002). Foodborne disease outbreaks in United States schools. Pediatrics Infectious Disease Journal, 21(7): 623-628.
  • Djuretic, T., Wall, P. and Nichols, G. (1997). General outbreaks of infectious intestinal disease associated with milk and dairy products in  England and Wales. 1992 to 1996. Communicable Disease Report Review, 7: 41-45.
  • Frazier, W.C. and Westhoff, D.C. (2001). Food Microbiology. 4th Edition, Tata MacGraw-Hill edition, New York, 295.
  • Hajir, M.S., Rashidi, K., Tahaii, S.N., Rashadmanesh, N. and Mofarah, N. (2005). Investigation contamination of traditional ice cream in Kordistan and relatation with personal and environmental. hygiene. Journal of Kurdistan University of Medical Science, 10(3): 53-60[In Farsi].
  • Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2005). Microbiology of food and animal feeding stuffs-Detection and enumeration of presumptive Escherichia coli Most probable, No: 2946, standard [In Farsi].
  • Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2006). Microbiology of food and animal feeding stuffs Horizontal method for the enumeration of positive Staphylococci coagulase (Staphylococcus aureus and other species), part 1-3, 6806-1, 6806-2 and 6806-3 standards[In Farsi].

­­­

  • Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2006). Microbiology of food and animal feeding stuffs-Horizontal methods for the detection and enumeration of Enterobacteriaceae, part 1 and 2, 2461-1and 2 standards[In Farsi].
  • Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2002). Microbiology of food and animal feeding stuffs Horizontal method for the detection of salmonella, 1810 standard[In Farsi].
  • Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2008). Microbiology of milk and milk products-Specifications, 2406 standard [In Farsi].
  • Kanbakan, U. and Con, A.H. (1999). The analysis of some microorganisms in seal ice cream in Denizli City during 3 years, Standard, 39: 89-94.
  • Karim, G., Sadrzadeh, P. and Missaghi, A. (1989). Food-borne Infections and Inotoxications in Tehran. 1982-1988. Xth symposium of WAVFH, tockholm, Sweden.
  • Karim, G., Razavilar, V. and Akhondzadeh, A. (1994). Epidemiological study of traditional ice creams of Iran to important food poisoning and infection bacteria. Article collections of Iran 7th national food congress, 1: 95-106[In Farsi].
  • Korel, F., Omeroglu, S., Tan, G. and Odabasi, A.Z. (2002). The evaluation of chemical and Micriobiological quality of ice creams sold in retail markets in manias, Turkey. Session 46 E, International. Anaheim,California, Annual Meeting and Food Expo.
  • Marshall, R.T. (1998). Ice cream and frozen yoghurt. In E. H. Marth, J. L. Steele, editor Applied dairy microbiology. New York, Marcel Dekker.
  • Mirnezami-Ziabary, H., Saneey-shariatpanahy, M. and Ordobody, F. (1995). Milk chemistry and milk technology, 1st Edition, Tehran University, Agriculture Faculty: Mersa publication, pp. 267-268[In Farsi].
  • Mokhtarian, H., Shariatifar, N., Mohamadzadeh, M. and Ghahramani, M. (2009). The survey on the bacterial contamination of traditional ice cream produced in Gonabad city. Ofogh-e-Danesh. (GMUHS) Journal, 15(2): 45-52[In Farsi].
  • Mossa, S., Pod, G., Cesaroni, D. and Trovatelli, L.D. (1989). A Bacterial Survey of retail Ice Cream. Journal of Food Microbiology, 6: 129-134.
  • Pourmahmoodi, A., Mohammadi, J., Mirzai, A., Momeni Negad, M. and Afshar, R. (2002). Epidemiological study of tradional ice cream in Yasuj. Armaghane-danesh (YUMS) Journal, 39(1): 59-66[In Farsi].
  • Razavi Rohani, S.M. (1996). A survey on microbiological quality of traditional ice cream produced in Urmia. National Nutrition and Food Technology Research Institute. Abstract Bulletin of Food Science and Technology of Iran, 1: 214[In Farsi].
  • Rothwell, J. (1995). Ice cream production technology. 1st Edition, Tehran Dibagaran press, pp. 21-23[InFarsi].
  • Seo, K.H., Valentin, I.E. and Brackett, R.E. (2006). Detection and enumeration of salmonella enteritidis in homemade ice cream associated with an outbreak: Comparison of conventional and real-time PCR methods. Journal of Food Protection, 69(3): 939-943.
  • Shadan, M.R., Khoushabi, F. and Safari, F.M.S. (2002). The evaluation of physicochemical and microbial status of traditional ice creams in Zahedan. Zahedan Journal of Research in Medical Science (ZJRMS), 4(4): 215-222[In Farsi].
  • Shakerian, A., Karim, G., Tajbakhsh, E. and  Shafiei, M. (2006). Investigating the Microbial contamination of traditional ice creams in Shahr-e-kord. International Journal of Environmental Science and Technology, 2(4): 21-27[In Farsi].
  • Shekarforoush, S.H. and Jafarpour, B. (2006). Comparation microbial and chemical specification of traditional ice cream produced in Shiraz with ISIR standards. Journal of Food Science and Technology, 3(2): 11-16[In Farsi].
  • Warke, R., Kamat, A., Kamat, M. and Thomas, P. (2000). Incidence of pathogenic psychrotrophs in ice creams sold in some retail outlets in Mumbai, India. Food Control, 11: 77-83.
  • Wouafo, M.N., Njine, T. and Tailliez, R. (1996). Hygiene and microbiologic quality of ice creams produced in Cameron, a public health problem. Bulletin de la Societe de Pathologie Exotique, 89: 358-362.
  • Yaman, H., Elmali, M., Ulukanli, Z., Tuzcu, M. and Genctav, K. (2006). Microbial quality of ice cream sold openly by retail outlets in Turkey. Revue on Medicine Veterinary, 157(10): 457-462.
·    Aidara-Kane, A., Ranaivo, A., Spiegel, A., Catteau, M. and Rocourt, J. (2000). Microbiological quality of street vendor ice cream in Dakar. Dakar Medicine, 45(1) 20-24.

·    Anuranjini, C., Sebastian, G. and Dhanashree, B. (2008). Bacteriological analysis of ice creams from Mangalore, South India. Indian Journal of Medicine Research, 127: 91-92.

·    Bonnie, A. (2003). Homemade ice cream safe and Nutrition. University of Minnesota, Food Science and Nutrition, 638: 120-129.

·    Chug, K. (1996).Salmonella outbreak from ice cream. Indian Pediatrics, 33: 976-977.

·    Daniels, N.A., MacKinnon, L., Rowe, S.M., Bean, N.H., Griffin, P.M. and Mead, P.S. (2002). Foodborne disease outbreaks in United States schools. Pediatrics Infectious Disease Journal, 21(7): 623-628.

·    Djuretic, T., Wall, P. and Nichols, G. (1997). General outbreaks of infectious intestinal disease associated with milk and dairy products in  England and Wales. 1992 to 1996. Communicable Disease Report Review, 7: 41-45.

·    Frazier, W.C. and Westhoff, D.C. (2001). Food Microbiology. 4th Edition, Tata MacGraw-Hill edition, New York, 295.

·    Hajir, M.S., Rashidi, K., Tahaii, S.N., Rashadmanesh, N. and Mofarah, N. (2005). Investigation contamination of traditional ice cream in Kordistan and relatation with personal and environmental. hygiene. Journal of Kurdistan University of Medical Science, 10(3): 53-60[In Farsi].

·    Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2005). Microbiology of food and animal feeding stuffs-Detection and enumeration of presumptive Escherichia coli Most probable, No: 2946, standard [In Farsi].

·    Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2006). Microbiology of food and animal feeding stuffs Horizontal method for the enumeration of positive Staphylococci coagulase (Staphylococcus aureus and other species), part 1-3, 6806-1, 6806-2 and 6806-3 standards[In Farsi].

­­­

·    Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2006). Microbiology of food and animal feeding stuffs-Horizontal methods for the detection and enumeration of Enterobacteriaceae, part 1 and 2, 2461-1and 2 standards[In Farsi].

·    Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2002). Microbiology of food and animal feeding stuffs Horizontal method for the detection of salmonella, 1810 standard[In Farsi].

·    Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2008).Microbiology of milk and milk products-Specifications, 2406 standard [In Farsi].

·    Kanbakan, U. and Con, A.H. (1999). The analysis of some microorganisms in seal ice cream in Denizli City during 3 years, Standard, 39: 89-94.

·    Karim, G., Sadrzadeh, P. and Missaghi, A. (1989). Food-borne Infections and Inotoxications in Tehran. 1982-1988. Xthsymposium of WAVFH, tockholm, Sweden.

·    Karim, G., Razavilar, V. and Akhondzadeh, A. (1994). Epidemiological study of traditional ice creams of Iran to important food poisoning and infection bacteria. Article collections of Iran 7th national food congress, 1: 95-106[In Farsi].

·    Korel, F., Omeroglu, S., Tan, G. and Odabasi, A.Z. (2002). The evaluation of chemical and Micriobiological quality of ice creams sold in retail markets in manias, Turkey. Session 46 E, International. Anaheim,California, Annual Meeting and Food Expo.

·    Marshall, R.T. (1998). Ice cream and frozen yoghurt. In E. H. Marth, J. L. Steele, editor Applied dairy microbiology. New York, Marcel Dekker.

·    Mirnezami-Ziabary, H., Saneey-shariatpanahy, M. and Ordobody, F. (1995). Milk chemistry and milk technology, 1st Edition, Tehran University, Agriculture Faculty: Mersa publication, pp. 267-268[In Farsi].

·    Mokhtarian, H., Shariatifar, N., Mohamadzadeh, M. and Ghahramani, M. (2009). The survey on the bacterial contamination of traditional ice cream produced in Gonabad city. Ofogh-e-Danesh. (GMUHS) Journal, 15(2): 45-52[In Farsi].

·    Mossa, S., Pod, G., Cesaroni, D. and Trovatelli, L.D. (1989). A Bacterial Survey of retail Ice Cream. Journal of Food Microbiology, 6: 129-134.

·    Pourmahmoodi, A., Mohammadi, J., Mirzai, A., Momeni Negad, M. and Afshar, R. (2002). Epidemiological study of tradional ice cream in Yasuj. Armaghane-danesh (YUMS) Journal, 39(1): 59-66[In Farsi].

·    Razavi Rohani, S.M. (1996). A survey on microbiological quality of traditional ice cream produced in Urmia.National Nutrition and Food Technology Research Institute. Abstract Bulletin of Food Science and Technology of Iran, 1: 214[In Farsi].

·    Rothwell, J. (1995). Ice cream production technology. 1st Edition, Tehran Dibagaran press, pp. 21-23[InFarsi].

·    Seo, K.H., Valentin, I.E. and Brackett, R.E. (2006). Detection and enumeration of salmonella enteritidis in homemade ice cream associated with an outbreak: Comparison of conventional and real-time PCR methods. Journal of Food Protection, 69(3): 939-943.

·    Shadan, M.R., Khoushabi, F. and Safari, F.M.S. (2002). The evaluation of physicochemical and microbial status of traditional ice creams in Zahedan. Zahedan Journal of Research in Medical Science (ZJRMS), 4(4): 215-222[In Farsi].

·    Shakerian, A., Karim, G.,Tajbakhsh, E. and  Shafiei, M. (2006). Investigating the Microbial contamination of traditional ice creams in Shahr-e-kord. International Journal of Environmental Science and Technology, 2(4): 21-27[In Farsi].

·    Shekarforoush,S.H. and Jafarpour, B. (2006). Comparation microbial and chemical specification of traditional ice cream produced in Shiraz with ISIR standards. Journal of Food Science and Technology, 3(2): 11-16[In Farsi].

·    Warke, R., Kamat, A., Kamat, M. and Thomas, P. (2000). Incidence of pathogenic psychrotrophs in ice creams sold in some retail outlets in Mumbai, India. Food Control, 11: 77-83.

·    Wouafo, M.N., Njine, T. and Tailliez, R. (1996). Hygiene and microbiologic quality of ice creams produced in Cameron, a public health problem. Bulletin de la Societe de Pathologie Exotique, 89: 358-362.

·    Yaman, H., Elmali, M., Ulukanli, Z., Tuzcu, M. and Genctav, K. (2006). Microbial quality of ice cream sold openly by retail outlets in Turkey. Revue on Medicine Veterinary, 157(10): 457-462.

 

·    Aidara-Kane, A., Ranaivo, A., Spiegel, A., Catteau, M. and Rocourt, J. (2000). Microbiological quality of street vendor ice cream in Dakar. Dakar Medicine, 45(1) 20-24.

·    Anuranjini, C., Sebastian, G. and Dhanashree, B. (2008). Bacteriological analysis of ice creams from Mangalore, South India. Indian Journal of Medicine Research, 127: 91-92.

·    Bonnie, A. (2003). Homemade ice cream safe and Nutrition. University of Minnesota, Food Science and Nutrition, 638: 120-129.

·    Chug, K. (1996).Salmonella outbreak from ice cream. Indian Pediatrics, 33: 976-977.

·    Daniels, N.A., MacKinnon, L., Rowe, S.M., Bean, N.H., Griffin, P.M. and Mead, P.S. (2002). Foodborne disease outbreaks in United States schools. Pediatrics Infectious Disease Journal, 21(7): 623-628.

·    Djuretic, T., Wall, P. and Nichols, G. (1997). General outbreaks of infectious intestinal disease associated with milk and dairy products in  England and Wales. 1992 to 1996. Communicable Disease Report Review, 7: 41-45.

·    Frazier, W.C. and Westhoff, D.C. (2001). Food Microbiology. 4th Edition, Tata MacGraw-Hill edition, New York, 295.

·    Hajir, M.S., Rashidi, K., Tahaii, S.N., Rashadmanesh, N. and Mofarah, N. (2005). Investigation contamination of traditional ice cream in Kordistan and relatation with personal and environmental. hygiene. Journal of Kurdistan University of Medical Science, 10(3): 53-60[In Farsi].

·    Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2005). Microbiology of food and animal feeding stuffs-Detection and enumeration of presumptive Escherichia coli Most probable, No: 2946, standard [In Farsi].

·    Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2006). Microbiology of food and animal feeding stuffs Horizontal method for the enumeration of positive Staphylococci coagulase (Staphylococcus aureus and other species), part 1-3, 6806-1, 6806-2 and 6806-3 standards[In Farsi].

­­­

·    Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2006). Microbiology of food and animal feeding stuffs-Horizontal methods for the detection and enumeration of Enterobacteriaceae, part 1 and 2, 2461-1and 2 standards[In Farsi].

·    Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2002). Microbiology of food and animal feeding stuffs Horizontal method for the detection of salmonella, 1810 standard[In Farsi].

·    Institue of standard and Industerial Research of Iran. (2008).Microbiology of milk and milk products-Specifications, 2406 standard [In Farsi].

·    Kanbakan, U. and Con, A.H. (1999). The analysis of some microorganisms in seal ice cream in Denizli City during 3 years, Standard, 39: 89-94.

·    Karim, G., Sadrzadeh, P. and Missaghi, A. (1989). Food-borne Infections and Inotoxications in Tehran. 1982-1988. Xthsymposium of WAVFH, tockholm, Sweden.

·    Karim, G., Razavilar, V. and Akhondzadeh, A. (1994). Epidemiological study of traditional ice creams of Iran to important food poisoning and infection bacteria. Article collections of Iran 7th national food congress, 1: 95-106[In Farsi].

·    Korel, F., Omeroglu, S., Tan, G. and Odabasi, A.Z. (2002). The evaluation of chemical and Micriobiological quality of ice creams sold in retail markets in manias, Turkey. Session 46 E, International. Anaheim,California, Annual Meeting and Food Expo.

·    Marshall, R.T. (1998). Ice cream and frozen yoghurt. In E. H. Marth, J. L. Steele, editor Applied dairy microbiology. New York, Marcel Dekker.

·    Mirnezami-Ziabary, H., Saneey-shariatpanahy, M. and Ordobody, F. (1995). Milk chemistry and milk technology, 1st Edition, Tehran University, Agriculture Faculty: Mersa publication, pp. 267-268[In Farsi].

·    Mokhtarian, H., Shariatifar, N., Mohamadzadeh, M. and Ghahramani, M. (2009). The survey on the bacterial contamination of traditional ice cream produced in Gonabad city. Ofogh-e-Danesh. (GMUHS) Journal, 15(2): 45-52[In Farsi].

·    Mossa, S., Pod, G., Cesaroni, D. and Trovatelli, L.D. (1989). A Bacterial Survey of retail Ice Cream. Journal of Food Microbiology, 6: 129-134.

·    Pourmahmoodi, A., Mohammadi, J., Mirzai, A., Momeni Negad, M. and Afshar, R. (2002). Epidemiological study of tradional ice cream in Yasuj. Armaghane-danesh (YUMS) Journal, 39(1): 59-66[In Farsi].

·    Razavi Rohani, S.M. (1996). A survey on microbiological quality of traditional ice cream produced in Urmia.National Nutrition and Food Technology Research Institute. Abstract Bulletin of Food Science and Technology of Iran, 1: 214[In Farsi].

·    Rothwell, J. (1995). Ice cream production technology. 1st Edition, Tehran Dibagaran press, pp. 21-23[InFarsi].

·    Seo, K.H., Valentin, I.E. and Brackett, R.E. (2006). Detection and enumeration of salmonella enteritidis in homemade ice cream associated with an outbreak: Comparison of conventional and real-time PCR methods. Journal of Food Protection, 69(3): 939-943.

·    Shadan, M.R., Khoushabi, F. and Safari, F.M.S. (2002). The evaluation of physicochemical and microbial status of traditional ice creams in Zahedan. Zahedan Journal of Research in Medical Science (ZJRMS), 4(4): 215-222[In Farsi].

·    Shakerian, A., Karim, G.,Tajbakhsh, E. and  Shafiei, M. (2006). Investigating the Microbial contamination of traditional ice creams in Shahr-e-kord. International Journal of Environmental Science and Technology, 2(4): 21-27[In Farsi].

·    Shekarforoush,S.H. and Jafarpour, B. (2006). Comparation microbial and chemical specification of traditional ice cream produced in Shiraz with ISIR standards. Journal of Food Science and Technology, 3(2): 11-16[In Farsi].

·    Warke, R., Kamat, A., Kamat, M. and Thomas, P. (2000). Incidence of pathogenic psychrotrophs in ice creams sold in some retail outlets in Mumbai, India. Food Control, 11: 77-83.

·    Wouafo, M.N., Njine, T. and Tailliez, R. (1996). Hygiene and microbiologic quality of ice creams produced in Cameron, a public health problem. Bulletin de la Societe de Pathologie Exotique, 89: 358-362.

·    Yaman, H., Elmali, M., Ulukanli, Z., Tuzcu, M. and Genctav, K. (2006). Microbial quality of ice cream sold openly by retail outlets in Turkey. Revue on Medicine Veterinary, 157(10): 457-462.